a. als gevolg v. hoogconjunctuur:

• gunstige prijs/inkomenseffecten + opwaartse[1] & neerwaartse bindingen[2]
• prijsverlagingen = verbeterde koopkracht + stimulans voor handel in vreemde waren
• inkomenseffecten = selectedring v. sluimerende reserves aan arbeid & natuurlijke rijkdommen à verhoogde winning v. stoffen zorgde voor nieuwe werkgelegenheid, nieuwe inkomens, nieuwe koopkracht
• ook transfer v. arbeid v. platteland naar steden à hogere productiviteit steden = extra-inkomens, meer koopkracht & vraag
• handel zorgde voor neerwaartse bindingen⁴ (nieuwe vraag naar goederen) à opwaartse bindingen doordat handel voor nieuw aanbod v. goederen zorgde
• mede mogelijk door ontginning woeste gronden & opening nieuwe mijnen
• technologische/organisatorische vooruitgang zorgde voor lagere transportkosten (zowel over zee als land) + deed transactiekosten dalen

b. democratisering verre handel: 16^de e.: kleine kooplieden kunnen deelnemen (= einde monopolie It. familiebedrijven wegens te dure organisatie)

• mogelijk dankzij nieuwe handelstechnieken (commissiehandel[3], participatiehandel[4])
• nu ook Z-Ned. Handel + actieve internationale deelname (= goedkopere transactiekosten + versnippering commercieel inkomen over groter deel bevolking)

Antwerpse haven groeide uit tot dominerende wereldcentrum inzake opslag & distributie

a. Europa levert: koopwaren, koper, zilver (Z-DE), It. zijde, Eng. laken, ambacht. Producten

b. Europa biedt afzetmarkt voor koloniale producten

• A’pen exclusieve stapelmarkt & verdeler v. Portugese koloniale handel
• Port. kon routes nr Midden/Verre-Oosten niet beveiligen (Venitië)à monopolie fini
• toch behoud van dominerende handelspositie (grootste handelsmetropool W)
• A’pen opnieuw grote begunstigde bij Spaanse kolonisatie à hoogtepunt 16^de eeuw
• A’pen werd aanzienlijkste internat. markt v. NW-Eur.+ econ. zwaartepunt Lage Landen

a. economische opgang Z-Duitsland (vb.: Neurenberg)

• heropening zilvermijnen, door veralgemening nieuwe zuiveringstechnieken
• versterkt door investering kooplieden (Fuggers) + industriële traditie

à gunstige ligging t.o.v. Italië als tussenpersonen tussen Levant, It., NW-Eur.

b. bloei Brabantse jaarmarkten (Bergen op Zoom, Antwerpen)

• Engels laken geen toegang meer tot Vlaamse markt maar wel tot jaarmarkten
• A’pen werd stapelplaats voor hele continent
• drukke contacten met Keulen & Duitse achterland
• monetaire politiek Karel de Stoute zorgde voor overwaardering zilver
• zilver vloeit af nr Brabantse jaarmarkten à bankfilialen Z-Duitse bankiershuizen in A’pen

• profiteerden van uittocht Brugse kooplieden in jaren 1485-93

c. na 1500: nieuwe transcontinentale handelswegen via jaarmarkten in Castilië & Lyon

• ontstaan grote internationale transportfirma’s+ organisatorische vernieuwingen (post, krediet)
• = verdere impuls voor Europese verkeer over land

à ontoereikeende agrarische productie = vanaf 1550 Malthusiaanse spanning

à demografische druk op landbouwsector = scherpe prijsstijging of ‘prijsrevolutie’

a. specifieke intensiteit v. Malthusiaanse spanning in elk gebied door trage verschuiving ec. zwaartpunt v. Mediterrane regio naar Atlantische ruimte

• felste prijsrevolutie rond Mid. Zee + 1620/30 hongersnood, pest & bevolkingsinzinking
• daarna agrarische stagnatie (~ Sp., Port., It. in 1^ste helft 17^de eeuw)

b. meer vitaliteit in agrarische expansie: verdere aangroei in Frankrijk en Denemarken

• Denemarken: 1618-1648: Malthusiaanse spanningen: achteruitgang door pol. factoren (30j-oorlog)
• Frankrijk: keerpunt bij ineenstorting Lodewijk XIV
• rond 1700 stagnerende landbouweconomie + sterk verminderde bevolking

c. Engeland: uitzondering! Weinig militair geweld, commercieel-maritieme ontwikkeling

Atlantische economie, vooruitgang landbouwtechniek à vanaf 17^de e. agrarische revolutie

3.4.

a. hypothese over ‘betere controle’ over bevolkingsontwikkeling VS. demografische druk in loop 16^de eeuw = NIET met elkaar in tegenspraak!

• betere controle is enkel algemene langzame tendens die geleidelijk versterkte
• bevolkingsaangroei bleef dus mogelijk tijdens expansieve periode v. 16^de eeuw (door betere voeding + verlaging huwelijksleeftijd) à juist geen dramatische overbevolking zoals ervoor

b. vooruitgang v. agrarische arbeids/grondproductiviteit in Ned. VS. prijsrevolutie v. 16/begin17de eeuw zijn ook NIET met elkaar in tegenspraak!

• vrij geringe bevolkingsvermindering in 14/15^de eeuw in Ned. à elders was bevolkingsgroei v. 16^de eeuw inhaalbeweging voor demografische verliezen van 14/15^de eeuw ó Ned.: bevolkingsaangroei is groei i.p.v. inhaalsbeweging
• wegens maritieme ligging grote verbintenis Ned. met rest Europa à prijsstijgingen voelbaar!

B. de opbouw van de Atlantische handelseconomie

correcties van voorgaand model voor mercantilistische tijd: herhaling v. proces v. groei & verzwakking v.d. transcontinentale handel

1. hoge bloei in 16^de eeuw + stagnatie in 17^de eeuw
2. continue expansie maritieme handel tijdens nieuwe tijd
1. intussen wel verschuiving maritiem zwaartepunt v. Z-Europa naar NW-Europa
2. geen ongestroorde groei v. maritieme handel voor mediterrane economie! Wel Atl. ec.à ~ monetair: 16^de eeuw = grote zilverstukken + overvloed edelmetaal ó 17^de eeuw = deflatie[1]

1. De nieuwe expansie van de Europese handel over land en de verdere groei van de maritieme handel in de 16de eeuw