a. men zocht naar innovatie om aan moeilijkheden te ontsnappen: betere rotatietechnieken, voedergewassen, 3slagstelsel (braak↓), beter alaam, specialisatie, plattelandsindustrie

b. bij einde wapengeweld (eind 15^de e) legden deze innovations qualitatives (Simiand[1]) de basis voor agrarische groei à hoogtepunt Z-Ned. = mid. 16^de e.; N-Ned. = 17^de e.

1. stijging grondproductiviteit door technologische/organisatorische vooruitgang, specialisatie/diversificatie v. gewassen
2. bloei handel en mogelijkheid tot aanvoer graan uit Balticum door martieme ligging Nederlanden
3. bevorderde interregionale arbeidsverdeling:
1. meer tijd voor industrie
2. speciale teelt (extensief vee, visserij, zuivel, tuinbouw) om rendement in landbouw op te drijven
4. met extra brain-drain vanuit Z-Ned. werd landbouw meest vooruitstrevende van 17^de eeuw

c. toch geen kwantitatieve vooruitgang à verzwakking expansie na 1714 door inzinking graaninvoer, oorlogsoperaties Lodewijk XIV, veepestplagen na 1714

toch tendens tot verbetering persoonlijke rechten boerenbevolking à verschil O/W-Europa

a. West-Europa: ontbinding feodaliteit = slavenarbeid & lijfeigenschap geleidelijk verdwenen

• heerlijke verplichtingen bleven voortbestaan tot einde A.R. à remde agrarische vooruitgang
• tienden, grondcijns, pachtsom, banaliteit, rente, belasting aan centraal gezag, karweidienst

b. Oost-Europa: omgekeerd (vb.: Polen) à vroeger goed statuut boeren, vanaf late ME slecht

• vanaf dan graanleveringen aan NW-Europa à vergt kapitaal + leiderschap

Grootgrondbezitters nemen organisatie op zich + profiteren van groeiende politieke en economische macht:

• kopen kleine heerlijkheden
• usurperen boerenbedrijven
• beknotten vrijheid boeren

= la deuxième feodalité

• versterking lijfeigenschap + verslechting levensomstandigheden tasten productiviteit grond & arbeid aan
• minder tijd voor eigen grond=minder opbrengst=minder voedsel, gezondheid ↓
• vicieuze cirkel à bevolking raakt uitgeput à ook minder productie op domeinen

= algemene demografische en agrarische stagnatie à na 1650 algemene depressie en sociaal immobilisme

huwelijksuitstel bracht bevolkingsgroei onder controle

• huwelijksuitstel door mentaliteitsverandering o.i.v. renaissance, hervorming, contrareformatie
• effect: als economische productie ↑ wordt inkomen per capita minder ondermijnd door overbevolking
• inkomen per capita gevrijwaard = consumptie kan stijgen + men kan meer sparen
• spaargeld investeren in infrastructuur + rationalisatie van industriële productie
• demografische controle zorgt voor stijgende consumptie en investeringen

= 2 grondpijlers industriële revolutie

a. hongersnood: te wijten aan onvolkomenheden in structuur vraag-aanbod graangewassen

1. gebrek goed(kop)e substituten = bij misoogst toch constante vraag/aanbod v. brood
2. prijzen ↑ onevenredig met aanbod ↓ (wet v. King[1]) à te weinig graan = ondervoeding, verzwakking, minder weerstand tegen ziekten
3. verbeterde later met invoering subsituut aardappel

b. fluctuaties v. graanaanbod door klimatologische omstandigheden of oorlog

• ontspanning door graaninvoer? à duur, langzaam, vaak gehinderd door oorlog/embargo’s

c. hongersnood= hoge graanprijzen = lage conceptie/nataliteits/nuptialiteitscijfers + hoge

mortaliteit à graanprijs = demografische barometer