Ordeningsmechanisme:

· productie

· distributie

· consumptie

Dit hoofdstuk legt het verschil uit hoe productie, consumptie en distributie in het verleden was georganiseerd en in de hedendaagse economie waar de markt een veel grotere rol speelt.

Volgens Heilbroner elke menselijke groep twee opgaven oplossen. 1) gemeenschap systeem ontwikkelen om goederen en diensten te produceren die nodig zijn voor eigen voortbestaan. 2) distributie productie zo regelen dat het productieproces voortgang kan vinden.

In moderne samenlevingen vinden beide opgaven via het marktproces plaats. De markt van goederen en diensten wordt er aangevuld door de financiële en arbeidsmarkt, die de distributie en de voortzetting van het kapitalistische productieproces waarborgen. Hoe dit in de traditionele samenleving speelt wordt omschreven door Polanyi door middel van verschillende mechanismen: wederkerigheid, herverdeling en het gemeenschappelijke huishouden (productie voor eigen consumptie). Die worden verbonden door drie principes; symmetrie, centrale besturing en autarkie (onafhankelijk land).

Gemeenschappelijk huishouden is de oikos: subsistentie-economie (vorm van zelfvoorziening, directe levensonderhoud). Oikos is gemeenschappelijk goed, zoals een clan, stam, klooster of ridderhofstee. Heilbroner voorbeeld de ridderhofstee. Het ging om grotere landerijen waar een feodale heer eigenaar was. Deel van de opbrengst van een land moest afgedragen worden aan de heer. Daar tegenover werd bescherming geboden en voedsel (wederkerigheid). Herverdeling speelt een beperkte rol in de middeleeuwen. Er vonden geen (geld)transacties plaats maar louter ruilhandel.

Rond 1600 vond er een overgang plaats van een subsistentie economie naar een markteconomie. Producten werden verkocht op de markt, loonarbeid begon vanzelfsprekend te worden, consumptiegoederen werden voor geld verkocht. Deze verandering werd door Ilrich als verliezers omschreven omdat veel mensen niet meer in hun eigen levensonderhoud konden voorzien.

In de traditionele oikos bestonden ook negatieve kenmerken zoals; onderdrukking, verplichting en afhankelijkheid, waarvan juist de markt de individu kan bevrijden. Maar dat neemt het grote belang dat oikos binnen een kapitalistische marktorde kan hebben niet weg. Tegenwoordig dient de oikos in aangepaste vorm de stevige basis te blijven vormen op grond waarvan de andere economische activiteiten hun betekenis krijgen.

Becker: mens altijd homo economicus geweest die overal via rationeel keuzegedrag zijn eigen belang nastreefde. Het gedrag dat mensen tegenwoordig op de vrije markt tentoon spreiden. Individuen en organisaties reageren op veranderingen in hun omgevingsprikkels, waarbij de rationele keuze beschouwd mag worden als de beste gids om deze veranderingen te begrijpen. Becker: alle menselijke gedragingen en verschijnselen vallen onder de economie

Vroeger bepaalde de collectiviteit het menselijke leven. Moderne mens homo economicus, individuele keuze mogelijkheden.

Tegenover Becker stonden Polanyi en Heilbroner, dat we het heden niet terug geprojecteerd mag worden op het verleden. Heilbroner: waarschuwt dat we de verschijnselen van ruil en handel die we in het verleden vinden niet simpelweg als voorlopers van onze hedendaagse markten mogen zien.

Polanyi: benadrukt dat elk economisch fenomeen alleen vanuit zijn eigen context kan worden begrepen: markt, prijsvorming; nergens vinden we een algemene, overal geldende, abstracte economische logica die voor al deze verschijnselen in verschillende samenlevingen gelijkelijk kan gelden.

Huidige homo economicus: maakt een rationele keuze voor zijn eigen belang. De homo economicus lijkt op zich moreel niet beter of slechter af te zijn dan de menselijke variaties die hem in de geschiedenis voorgingen. Becker zegt dat we met een nieuw menstype te maken hebben dat sterk verschilt met beelden van het Algemeen Menselijk Patroon, wil niet zeggen dat ik het bestaan van de menselijke cultuur ontken.

Dat hebzucht en afgunst in de moderne tijd er uitspringen heeft te maken met het gegeven dat de markt deze duidelijk stimuleert. De instituties van elke traditionele samenleving zijn uitdrukkelijk ingericht om hebzucht en afgunst tegen te gaan. In moderne samenlevingen geldt daarentegen veeleer het ‘ieder voor zich’.

Jeremy bentham – aartsvader liberalisme, objectivisme. Homo economicus: economische benadering van het neo liberalisme. Bentham: mens zelfzuchtig schepsel dat alleen zijn eigen belangen nastreeft. Rand en Bentham: op één lijn. Bentham pancopticon: met behulp van toezicht en opvoeding en disciplineringcampagnes werd zo een nieuwe menstype gecreëerd dat paste binnen een kapitalistische marktmaatschappij en nodig zullen zijn om een vrije markt in stand te houden.

Greenspan: ‘de geschiedenis van het kapitalisme en de concurrerende markt is in zekere zin het wel en wee van de ideeën van Adam Smith.

Onzichtbare hand geleidt tot rijkdom, eigen positie versterken, geen overheidsbemoeienis of werking vrije markt belemmeren.

Objectivisme: Ayn Rand, eigen geluk als hoogste doel.

Smith: productie voor de markt centraal. Hayek&Friedman aanhangers van Adam Smith. 2 aartsvaders van het neoliberalisme.

Smith zag drie taken voor de overheid regulatie: nationale defensie, rechtspraak en onderhouden publieke diensten en instituties. Smith pleitte voor een streng toezicht op de banken (kredietcrisis). Greenspan & Friedmann is dit ontgaan.

Adam Smith: iedereen handelt uit eigen belang (WoN), waar de concurrentiestrijd van de vrije markt in toom wordt gehouden door het eigenbelang van de andere deelnemers.

Mandeville (fabel van de bijen) laat zien hoe een veelheid van persoonlijke ondeugden tot voorspoed en rijkdom van de gehele maatschappij kan leiden. Wealth of Nations: onzichtbare hand werkt alleen op de markt (theorie van de markt)

Theory of Moral Sentiments: onzichtbare hand gaat over de gehele maatschappij (moral theorie)

Verklaring: Smith wist dat er nog veel meer was dan de markt. Er is marktsfeer en een familie/vriendenkring sfeer (mutual symphaty).

Adam Smith versmalde de mens nog niet tot een homo economicus, maar dat Bentham met zijn filosofie voor utilisme pas een belangrijk stap zette in de richting van dit mensbeeld.