A. Inleiding

Varianten

• Novelle
• Renaissanceroman
• 18^e-eeuwse burgerlijke roman
• kritisch realisme: psychologische - sociale analyse
• naturalisme: filosofie van het determinisme
• impressionistisch realisme: esthetische beschrijving
• psychologisch realisme: sociale analyse op achtergrond

→ Hier centraal: realisme dat ontstaat in schoot romantiek en dominant wordt in 2^e helft 19^e eeuw: het kritisch realisme: streven fictionele wereld kritisch te ontleden

→ Context: wetenschappelijk optimisme (in de geest van de Verlichting)

B. Cultuurhistorische culturele context

• Fascinatie voor wetenschap en objectiviteit
  • Wetenschappelijk socialisme van Marx
  • Economisch utopisme van Saint-Simon
  • Positivisme op vlak van sociologie van A. Comte (maatschappij met positieve feiten verklaren)
  • Atheïsme en agnosticisme
• Deterministisch wereldbeeld: aantonen dat mens ingebed is in netwerk van materiële factoren dat hem grondig bepaalt.
  • Biologische determinanten (mens is gevolg van natuurkrachten, niet van God): Darwin's evolutieleer beïnvloedt H. Taine en E. Zola
  • Culturele en biologische determinanten: H. Taine: mens wordt van bij geboorte bepaald door materiële factoren: 'race, milieu et moment'. (mens denkt dat hij vrij is maar is het niet)
• Revolutionaire politieke theorieën: geloof in veranderbaarheid mens en samenleving

C. Kenmerken realistische esthetica

Kenmerken realistische roman

• Roman als kunstvorm: beschrijving alledaagse werkelijkheid vroeger lage stijl, vanaf 18^e eeuw ook hoge stijl, in 19^e eeuw populairste genre
• Aandacht voor maatschappelijke en psychologische context
• Beschrijving representatieve segmenten van de werkelijkheid: alledaagse werkelijkheid en helden op de voorgrond (sociologisch en psychologisch relevant)
• Realistische technieken
  • Objectieve observatie: weigert beschreven feiten te evalueren (kiest geen partij: Impartialité (onpartijdigheid) et Impassibilité (onbewogenheid)): beschrijft gevoelens zonder passie
  • Doorbreken lineaire, chronologische verhaalverloop
  • Naturalisme: causale verbanden tussen verschillende verschijnselen in de werkelijkheid belichten. Realistische houding aangevuld met deterministisch mensbeeld
  • Impressionisme: zintuiglijke prikkels adequaat weergeven in nauwkeurige en smaakvolle stijl (eerst bij E. en J. De Goncourt)

Kenmerken van het realistische en naturalistische drama

Essentieel element: dialoog: praatstukken die problemen en ideeën uit actuele maatschappij thematiseerden. Om maatschappelijke realiteit adequaat weer te geven, concentreren ze zich op:

• Aandacht voor het sociale leven
• Determinering van de mens (vervangt noodlot uit klassiek drama) door vb. historische werkelijkheid.
• Alledaagse spreektaal
• Alledaagse figuren

→ uit het leven gegrepen

D. Vertegenwoordigers van de realistische romankunst

Franse realistische roman

• G. Flaubert (groot vb. voor andere auteurs, ook nu nog)
  • Madame Bovary (1857): hanteert impassibilité en impartialité: neutrale gevoelloze verteller met afstandelijke instelling → provocerend en normdoorbrekend: ook grote contrasten, veel schokkende details bij sterfscène
  • L'éducation sentimentale (1874): sterk autobiografische roman over ontgoochelingen jongeman op amoureus vlak en politieke desillusie van revolutionaire generatie van 1848
    • Een van de grote Bildungsromans uit 19^e eeuw
    • Geeft goed beeld van positie autonome kunstenaar in moderne kunstenaar
• E. Zola: nieuwe dimensie: sociale en culturele situatie van de 19^eeeuw en onderzoekt deze met haast wetenschappelijke methode (model = dokter: symptomen onderzoeken en diagnose stellen)
  • Le roman expérimentale (1880): theoretisch geschrift, verklaring uitgangspunten naturalisme, werd methodologisch beïnvloed door determinisme van Taine en erfelijkheidstheorie van Dr. Lucas, wil externe invloeden bepalen en experimenteren.
  • Les Rougon-Macquart. Histoire naturelle d'une famille sous le second empire (1871-93). Onderzoekt sociale ziektesymptomen van keizerrijk onder Napoleon III. Door 1 familie stelt hij diagnose op omtrent maatschappelijke situatie: kapitalistische samenleving is lege wereld vol corruptie, ellende, uitbuiting, menselijke verwording.
    • Grondspeculatie en leven van nouveau riches (La Curée, 1917)
    • Contrast burgerlijke welvaart en armoede in steden (Le ventre de Paris, 1873)
    • Alcoholisme bij industrieproletariaat (L'assomoir, 1877)
    • Prostitutie in Parijs (Nana, 1880)
    • Opkomende consumptie-industrie (Au bonheur des dames, 1883)

→ Alles is gebaseerd op feiten: doet maanden onderzoek => goed beeld 19^e eeuw

Engelse realistische roman

Langere traditie (van 1730) => voortbouwen: burgerlijk moralisme (gematigder als bij Flaubert)

→ Gematigd realisme

• C. Dickens:
  • Oogstte succes met humoristische schetsen die in krant werden gepubliceerd
  • Romans: deels autobiografisch => sociale dimensie
    • Zelfkant van de samenleving: Oliver Twist (1838)
    • Klassejustitie: Bleak House (1853): kritiek op Engels juridisch systeem
    • Onrechtvaardige verdeling rijkdom: Hard Times (1854)
    • Cf. Victoriaanse moraal wordt kritiek op sociale wantoestanden geneutraliseerd door stevige dosis sentiment.
    • Uitgesproken realistische kenmerken: observaties van milieu en sociale types
• W. M. Thackeray: minder impact van Victoriaans model => meer sociale kritiek, scherpe ironische en satirische houding
  • Vanity Fair (1847): grootste werk, kritiek op feit dat sociale schijn meer geapprecieerd wordt dan maatschappelijke realiteit: aanklacht van insincerity en romantische schijnwaarden, pleidooi voor juiste beoordeling sociale waarden
  • Geen centraal hoofdpersonage: alledaagse karakters waarvan mediocriteit wordt blootgelegd.
• C. en E. Brontë: gouvernantes: superieur door culturele achtergrond, kennis, inferieur door maatschappelijke achtergrond, kennis.
  • C. Brontë: drukt obsederende thematiek van ongelukkige liefde uit in Jane Eyre (1847), analyseert individuele, romantische hartstocht, zonder in weekheid of sentimentalisme te vallen
  • E. Brontë: Wuthering heights (1847): combinatie romantische en realistische elementen:
    • Demonische verbeelding (gothic) en wonderlijke hartstocht- en liefdesthematiek
    • Sterke psychologische uitbeelding van karakters
• G. Elliot (M. A. Evans): besteedt veel aandacht aan psychologische karakterontleding en aan verhouding menselijke psyche tot sociale omgeving.
  • Bijzondere thematiek: bekrompen leven op platteland
  • Middlemarch. A Study of Provincial Life (1872): epos over onmacht en mediocriteit die ontstond uit teleurstelling over menselijke kleinheid.

Russische realistische roman

Reflectie op Russische samenleving die dan allerminst modern kan genoemd worden. Realistische roman = in die situatie propagandist van waarden Verlichting. => sterk gericht op analyse menselijke psyche: psychologisch realisme

• I. Toergenjev: schakel Rusland - Westen, intelligentsia (vs. tsarisme)
  • Romantisch: poëtische beschrijvingen van natuur en liefde
  • Vaders en Zonen (1862): illustreert realistische attitude: oppositie van oudere generatie (idealistische en romantisch) en een jongere generatie (idealen van de Verlichting)
• F. Dostojevski: sympathie voor slavofilie (waarden O.-Eur.) en invloed uit Westen
  • Biografie laat sporen na in zijn werk
    • Opgegroeid in gegoede familie, daalde op sociale ladder door vroegtijdige dood ouders. Debuutwerk: groot stilistisch vermogen en sterk sociaal engagement, ambivalentie menselijke psyche centraal
    • Psychische schok door verbanning naar Siberië => tweede fase: empathie met maatschappelijke verschoppelingen (Herinneringen uit het dodenhuis, 1861)
    • Na 10 jaar ballingschap, zwervend bestaan door Europa. Ontstaan belangrijkste werken, gepubliceerd in de vorm van feuilletonbijdragen in Russische pers (Schuld en Boete, 1866, De Idioot, 1869)
    • Belangrijk voor ontwikkeling Westerse roman
      • Oppervlaktestructuur van romans: spannend en spectaculair verloop
      • Dieptestructuur: groot psychisch realisme, doorgedreven ideële organisatie, menselijke drijfveren verkennen, ontleden politieke en religieuze problematiek
    • Morele ideeën kaderen in traditie van Slavofilie: benadrukken nationale eenheid en waarde godsdienstige tradities, voorstander van organische groei in richting van bevrijde, minder dictatoriale maatschappij.
• L. Tolstoj: afkomstig uit adellijke familie , onderschreef toch nieuwe levens- en wereldbeschouwingen van zijn tijd, stichtte religieusethische sekte geïnspireerd door evangelisch christendom. => latere werk: sociaal geëngageerde strekkingsliteratuur
  • Novelles: beste werk: Kreutzersonate (postuum), Dood van Ivan (1886): opvallende stijl en morele problematiek
  • Sociaal-realistische frescoromans, Oorlog en Vrede (1868-69) en Anna Karenina (1877-78) behandelen passionele geschiedenis, en bieden panoramisch beeld Russische maatschappij.

E. Vertegenwoordigers realistische en naturalistische drama

Dramatiek speelt in West-Europese realistische literatuur een ondergeschikte rol. In Scandinavië en Rusland ontstaat realistische dramatiek waarin spanningsverhouding menselijke psyche en zijn maatschappelijke omgeving centraal staat. Zal 20^e-eeuwse theatergeschiedenis grondig bepalen.

• H. Ibsen
  • Vanaf 1877: moderne drama's met kritiek op burgerlijke maatschappij
    • Huichelarij van de Steunpilaren van de maatschappij (titel idem, 1877)
    • Ondergeschikte positie vrouw (Een Poppenhuis, 1879)
    • Dubbelmoraal in burgerlijk huwelijk (Spoken, 1881)
    • Retrospectieve techniek: breekt met zuivere intrigetechniek en grote invloed op evolutie drama
• A. Strindberg
  • Naturalistische dramatiek: Freule Julie (1888): verhouding man-vrouw, relatie als strijd op leven en dood tussen 2 fundamenteel verschillende wezens.
  • Invloed op Franse naturalistische toneel en via Duitse expressionisme op moderne toneel
• G. Hauptmann
  • Grondlegger naturalistische theater in Duitsland (Die Weber, 1892)
  • Die Weber: opstand Silezische wevers, toont toneelomwenteling van naturalisme
    • Niet meer burgerij, maar proletariaat centraal
    • Groep centraal i.p.v. personage
    • Dialect: revolutie in drama
    • Determinering door noodlot vervangen door determinering door sociale situatie
• H. Heijermans
  • Beïnvloed door Ibsen en Duitse naturalisme, belangrijkste vertegenwoordiger Nederlandse naturalisme: zinvolle literatuur verwijst naar maatschappelijke context en heeft bewustmakende functie.
    • Centraal: uitbeelding situatie in een milieu, nadruk op echtheid personages
    • Op Hoop van Zegen (1900): drama dat failliet van werkelijke menselijke samenleven onder druk van sociaal-economische machten naar voor brengt. Personages gekenmerkt door fatale berusting.
    • Literaire werk sterk geëngageerd: kiest expliciet voor socialisme
    • Kantte zich tegen l'art-pour-l'art van de tachtigers (cf. symbolisme)

Kunstsociologische kenmerken

Tot eind 18^e eeuw bepaalden poëtica's de normen voor literatuur; Romantiek: afkeer van zulke algemene normensystemen, auteur bepaalt zelf schoonheidsnormen:

• Persoonlijke poëticale reflectie: vb. inleiding van Wordsworth in Lyrical Ballads (1800), inleiding van V. Hugo in Cromwell (1827)
• Creatio: doorbreking van bestaande literaire normen: Wordsworth en Coleridge: "Emotion recollected in tranquility": bron van lyrische creativiteit.
• Genie-cultus: nadruk op esthetische vermogens kunstenaar.
  • Kunstenaar is geen vakman maar buitengewone geniale persoonlijkheid => poeta vates: bezield, geïnspireerd dichter met profetische allures: ziener: bemiddelt tussen alledaagse en bovenpersoonlijke waarheid

Lord Byron (G. Gordon): invloedrijkste romanticus uit zijn tijd doordat hij het romantische persoonlijkheidsideaal gestalte wist te geven: Byronic Hero: held die opbokst tegen moderne wereld vanuit marginale positie van kunstenaar.

• Weerstand tegen elke buitenwereldse dwang (preromantische helden als Werher radicaliseren, machogedrag t.o.v. vrouwen en problemen → beeld van de femme naïve)
• Immoreel en cynisch zelfbeeld (heiligdommen die burgerij vereert bespotten, demonische held van de 'zwarte romantiek': flirten met thematiek van duistere en met dood, slachtoffer van immorele vrouwen → beeld van de femme fatale)
• Mal-du-siècle-gevoel: radicalisatie mode 1^e helft 18^e eeuw (isolement wordt eenzaamheidscultus, onzekerheid over oude idealen wordt individualisme, cultuurmoeheid en levensverveling worden spel met leven en dood (decadentisme, ...))

→ niet opgewassen tegen maatschappij

Formele kenmerken

Idem als preromantiek maar met eigen accenten

• Originaliteit en variatie
  • Cf. preromantische Shakespearecultus: door variatie in expressiemiddelen individuele bijzonderheid van esthetische ervaring uiten.
  • Streven naar vrijheid: strakke metrische schema's vervangen door losser ritme en nieuwe versvormen.
  • Voert vaak tot hyperindividualistische, pathetisch aandoende kunstwerken
• Stilistische eenvoud: nieuwe, eerder informele dichtkunst waarin men toon en ritme van conversatie (= uitgangspunt) gebruikt om eenheid aan gedichten te geven.

Individualistische thematiek

'ik' is centraal

• Geniale individu vs. de maatschappij: kunstenaar komt in opstand tegen druk en beklemming buitenwereld
  • Bewondering grote persoonlijkheden
  • Verheerlijking vrijheidsstrijd
  • Centraal: trouw, vrijheidsdrang, zelfbewustzijn

J. W. Goethe (Egmont, 1787) en F. Schiller (Wallenstein, 1800): historische drama's over vrijheidstrijd(ers)

H. von Kleist: Prinz (Friedrich) von Homburg (1810)

Lord Byron: invloedrijke beschrijving romantische persoonlijkheidstype (vb. Don Juan, 1819-23)

Stendhal: Le rouge et le noir (1830)

H. Heine: Reisebilder: verdedigt Franse omwenteling van 1830 en hekelt maatschappelijke toestanden.

A. de Lamartine: poëzie heeft naast filosofische en religieuze ook politieke en sociale betekenis, poëzie moet aanslaan bij het volk.

• Esthetische genie tegen banale wereld (cultus van inspiratie → mysterieuze opwelling)
  • Sterk doorgedreven individualisme
  • De kunstenaar is een individu dat zich onderscheidt door zijn vermogen schoonheid te scheppen, hij communiceert wel met gelijke maar staat er boven door zijn grotere sensibiliteit, kennis, …

P.B. Shelley: leidraad is spirituele schoonheid en extreem individualisme (Hymn to Intellectual Beauty, 1816)

J. Keats: cultiveerde individualistische en romantische visie op de dichter als goddelijke schepper. "A thing of beauty is a joy forever" → schoonheid is duurzamer dan bv. Edelmetaal → kunstenaar is schepper schoonheid => kunstenaar is superieur.

Irrationele motieven

• Ongeremde passionele emotie
  • Tegenstelling tussen gewoon - buitengewoon (wegvluchten uit het irrationele)
  • Liefdesmotief (geïdealiseerde liefdesbeleving en grenzenloze passie) en motief van smart

Goethe: Die Wahlverwantschaften (1809): romantische liefdesroman bij uitstek.

Shelley: Alastor, or the spirit of Solitude (1816): allegorische zoektocht naar ideale liefde

A. de Musset: Les Nuits ('30): romantische verscheurdheid en weemoed (motief van smart later ook bij Baudelaire (symbolisme) en Dostojewski (realisme))

• Romantisch verlangen (motief van de nacht), Sehnsucht (verlangen van het verlangen)
  Novalis (F. L. von Hardenberg): enkel nacht, natuur en sprookje is waardevolle werkelijkheid: machteloosheid en toch euforie; blauwe bloem is symbool voor het onbereikbare
  Leopardi

Escapistische motieven

• Natuur als object van Sehnsucht (Coleridge: Kubla Khan)
  • Onbestemd en onbepaald verlangen drijft dichter naar natuur → ideale toevluchtsoord (trekken zelf natuur in: weerspiegeling romantische gedachte)
  • Natuur als spiegel van stemmingen en gevoelens (cf. preromantiek)

Wordsworth: illustreren situaties, gebeurtenissen uit landelijke leven. Landman is onbedorven, op het land vindt men de zuiverste 'essential passions of the heart'

• Fascinatie voor duistere en bovennatuurlijke
  • Cf. preromantiek
  • Verschil horror (extreem, angstaanjagender) en terror (meer preromantiek, het onbestaande)
  • Gelijkenis met 18^e-eeuwse Gothic Novel
    • Hoffmann: Die Elexiere des Teufels (1815)
    • M. Shelley: Frankenstein (1818)
    • E. A. Poe (eerste): The Murders in the Rue Morgue (1841)
    • R. L. Stevenson: Dr. Jekyll and Mr. Hyde (1886)
    • Bram Stoker: Dracula (1897): geeft een realistisch tintje => schokkender
  • Bovennatuurlijke: Coleridge: The Ancient Mariner (1778)
• Kinderlijke, ongerepte
  • Cf. preromantiek
  • Wordsworths lyriek: gevoel van kinderlijke verwondering, thematiseert ongereptheid kind vb. Lucy-Poems (1799)
  • W. Blake: Songs of Innocence (1789) en Songs of Experience (1792): respectievelijk optimisme en menselijke deugd vs. duister en het Kwade
• Historische thematiek: ontvluchten in geïdealiseerd verleden (kunstenaar = historicus: wil verleden reconstrueren). Doorbraak met Sir W. Scott.
• Exotisme (typisch 19^eeeuw, niet in preromantiek) door kolonisatie: nostalgie naar het geografisch verwijderde
  • Cf. preromantische passie voor primitieve en universele oertoestand
  • Nu concentreren op het andere van een vreemd milieu

F. R. Chateaubriand (oriëntalisme): Atala (1801), René (1802): geëxalteerde beschrijvingen van exotische landschappen

Religieuze thema's

• Nieuwe bloei religieuze gevoel omdat mystieke eenwording met sacrale tegemoetkomt aan verlangen naar ideale toestand.
• Religie Romantiek is die van de Verlichting: pantheïstisch of deïstisch: centraal religieuze eenwording van mens en natuur

W. Blake: doorbreekt conventies en ontwerpt visionaire beelden die pogen te getuigen van een verruimd kosmisch bewustzijn vb. Book of Urizen
Coleridge: Frost at Midnight

De Lamartine: Harmonies poétiques et réligieuses (1830): christelijk idealisme tegen heidense atheïsme van Lord Byron.

Goethe: opgaan individu in kosmisch, pantheïstisch gevoel.

B. Realisme in het kader van de Romantiek

• Originaliteitstreven: nieuwe 'verboden': onesthetische motieven (vb. criminaliteit): cf. romantici
• Sociale thematiek: verbonden met volk (ongerepte): arbeidersklasse, onderdrukten; emancipatie: vrijheidscultus: strijd tegen onderdrukking
  vb. Sand: vrouwenemancipatie
  Hugo: onrechtvaardigheden in Les Misérables
  Sue: les mystères de Paris: stedelijke onderwereld
• Gevoel en maatschappij: tragisch conflict
  Balzac: La Comédie Humaine
  • Komedie met alle menselijke drijfveren
  • Moderne, realistische Dante
    → Authenticiteit vs. druk van de moderne samenleving (geld, macht), wil terug naar tijd voor Franse Revolutie
  • Thematische spanningsverhouding tussen gevoel en maatschappij: cf. romantici

A. Continuïteit t.o.v. de 18^e eeuw

18^e eeuw: 2 nieuwe houdingen: benadrukken kritische rede (Verlichting) en emotionele (preromantiek), beiden ontstaan in Engeland, snel uitgebreid naar continent, wordt voortgezet in 19^e eeuw.

• Romantiek (1^e helft 19^e eeuw) en symbolisme (2^e helft) bouwen voort op preromantiek: overgang van rationele cultuur- en kunstvisie naar een meer op het gevoel gerichte esthetica (hoewel ook realistische elementen voorkomen in romantische literatuur: gevoelsesthetica)
• Realisme (1^e helft: romantisch, 2^e helft: gewoon) en naturalisme (2^e helft) zijn erfgenamen van Verlichting (hoewel ook romantische elementen voorkomen in realistische literatuur: kritisch, pragmatisch)

B. Cultuurhistorische context

Industriële Revolutie

• Rond 1800: Engeland economische wereldmacht (bloei kapitalisme, snelle evolutie van de wereld) => mechanisering en rationalisatie beheersen economische én sociale leven.
• Sociologisch vlak: polariteit tussen kapitaal en arbeid: sociale spanning
• Economische en sociale verschuivingen => voortdurende dynamiek (↔ hiërarchische Ancien Regime)

Culturele gevolgen

→ gemeenschappelijke

• Fundament maatschappij: economie: waarden worden minder gerespecteerd, eerder gerelativeerd (nu voor kleine groepen, vroeger vb. Dante's beschouwing voor hele bevolking)
• Individualisme: basiswaarde (naast geld): wordt dominant

→ verschillende

• Romantici: individualisme met pessimistisch fatalisme
  • Keert terug in symboliek
  • Melancholie (Spleen)
  • Enige wat mens kan redden tegen waardenvermindering is schoonheid
  • Zoeken naar expressiemiddelen die de wereld haar betovering kunnen teruggeven.
• Realisten: kijken naar het nieuwe: bewondering voor wetenschap, … (geneest ziektes, …)
  • Zien vooral voordelen, radicalisering optimisme
  • Toch niet alles zomaar aannemen: kritiek tegen irrationalisme
• Symbolisten: veel verloren, contact met existentiële is verloren
  • Poète maudit: beleeft het decadente → voelt zich onvolledig => innerlijke verscheurdheid
  • Voor sommigen is wereld een kille lelijke omgeving in een sfeer van pessimisme en ondergang (Nietzsche, Schopenhauer): schrijvers trekken zich terug in een kleine kring van ingewijden.

C. Kunstsociologische situatie: autonomie van de kunstenaar

• Autonomie van de kunstenaar (droom van de Humanisten)
  • Kunstenaar stelt zich individualistisch op, ontdoet zich van externe dwang (door economische steun)
  • Nieuwe levenshouding: stedelijke bohèmekringen: bohémien misprijst burgerlijke levenswijze, trekt zich terug in sociale sfeer (wordt beschreven in H. Murger's Scènes de la (vie) bohème)
  • Sociale rollen van de kunstenaar: dandy (opvallend uiterlijk), snob, flaneur (wandelt over boulevards): kunstenaar houdt zich enkel bezig met intellectuele (geaccentueerd door flaneur)

• Gevolg autonomie: kunst als oppositie
  • Realistische literatuur: kritische oppositie tegen geïndustrialiseerde en verburgerlijkte samenleving ('kleinburgerlijk': saai, kortzichtig, …)
  • Esthetische oppositie: romantici en symbolisten stellen realiteit in vraag: weigeren zich in te laten met moderne wereld (houden zich bezig met wat geen waarde meer heeft: esthetische)
• Radicaalste uitdrukking autonomie: l'art pour l'art binnen het symbolisme(esthetisch)
  • Theoretische basis: T. Gautier
  • Frankrijk: Baudelaire (symbolisme), Flaubert (realisme), Parnassiens (dichtersvereniging onder C. L. De Lisle)
  • Schilderkunst: primauteit van esthetische kwaliteiten: enkel eigen esthetische visie is van belang.
  • Angelsaksische wereld: Art for art's sake-beweging: kunstenaars plaatsen zich boven samenleving, trekken zich terug om zich te wijden aan de Schone Kunsten (W. Pater)

A. Inleiding

Vernieuwende visie op het schone + nieuwe motieven:

• Schoonheid vanuit het perspectief van het subject: burger streeft naar intimiteit
• Subjectieve emotie: tegen nuchterheid burgerlijke maatschappij en classicistische strengheid
• Niet-klassieke motieven
• Ook aanwezig bij realistische romanciers uit Verlichtingsbeweging
• Geleidelijke opgang in 18^e eeuw

Situering van Preromantiek

In Verlichting reeds kiemen nieuwe esthetica (Sterne, Richardson): vooral in de 2^e helft 18^e eeuw

• Rationele cultuur van Classicisme wordt door preromantiek in vraag gesteld: emotionele zal zich in 19^e-eeuwse romantiek doorzetten
• Preromantici delen zelfde overtuigingen als Verlichtingsintellectuelen, maar proberen troosteloze nutteloosheid te bestrijden (combinatie Classicisme en Romantiek)

Filosofische achtergrond

Rousseau: belangrijk Verlichtingsdenker, tegelijk ideoloog van de preromantiek.

• Opmerkelijk literair debuut doordat hij in 2 prestigieuze prijsvragen bekroond werd:
  • Discours sur les sciences et les arts (1750): intellectuele vooruitgang in de geschiedenis staat gelijk met zedelijke achteruitgang => slogan: retour à la nature, keert terug in preromantiek.
  • Discours sur l'origine et les fondaments de l'inégalité parmi les hommes (1755): oorspronkelijke natuurtoestand (bon sauvage) geperverteerd door 3 factoren die ongelijkheid in de hand werken: ontstaan van privé-eigendom, van autoritaire gezagsvormen en ontaarding van macht in willekeur.
• Deze ideeën liggen aan basis voor latere werken:
  • Du contrat social, ou Principes du droit politique (1762): ongelijkheid enkel uitbannen op basis van sociaal contract (volonté générale: elk lid van de samenleving onderwerpt zich aan de wil van de gemeenschap).
  • Grondgedachte Rousseau: mens is van nature goed, maar verdorven door maatschappij => belangrijke rol voor opvoeding: vb. Emile ou l'Education (1762): zet opvoedingsidealen uiteen: opvoeding moet alle hindernissen wegnemen die ontwikkeling goedheid in de weg staan (ongereptheid kind vrijwaren).

B. Kenmerken van de Preromantische esthetica

Originaliteit van de literaire vormgeving

Kunst vanuit vormvrijheid: afwijken van esthetische norm, van klassieke en classicistische vorm

→ originaliteit (creatio i.p.v. imitatio): lichtend voorbeeld = Shakespeare (ook terug te vinden in Verlichtingsdenken: Sterne en Richardson, niet bij iedereen, vb. Voltaire)

vb. Shakespeare: in de 17^e eeuw werd zijn werk conform aan de classicistische normen gemaakt, in de 18^e eeuw worden zijn werken gelezen en gespeeld => Shakespeare-cultus

Thematische kenmerken

Motieven betreffende het niet-rationele:

• Subjectieve emoties: persoonlijke emotie: duidelijkst in liefde(s-), verdriet
  • Rousseau: Julie ou la nouvelle Héloïse (1761): briefroman, liefdesrelatie met nooit eerder beschreven emoties; op het einde van zijn leven worden zijn werken ambivalent: naast verlichtingsideeën ook depressieve stemmingen => innerlijke tegenspraak (vb. in Confessions (1765-70), Rêveries du promeneur solitaire (1776-78))
  • Sturm und Drang-beweging: Goethe, Het lijden van de jonge Werther (1774)
  • Escapistisch motief: terug naar het niet-rationele: naar het échte leven
• Natuurmotief
  • Religieuze bewondering voor natuur: vb. J. Thomson, The Seasons (1730)
  • Woeste ongebreidelde grootsheid van de natuur:
    • Spontane creaties van de natuur worden verheerlijkt: vb. overwoekerde ruïnes (ongetemd ↔ burgerlijke zedelijkheid)
• Bovennatuurlijke en angstaanjagende
  • Graf- en maanpoëzie, Graveyard Poetry (dood, nachtzijde): T. Gray
  • Griezelroman, Gothic Novel (duistere kant)
    • Kenmerken: terugkerende stereotiepen: angstaanjagend décor, gevaarlijke en mysterieuze tegenstanders en onschuldige heldin, plot: geweld en bovennatuurlijke gebeurtenissen, motieven: seksueel verlangen, bezitsdrang, zucht naar kennis
    • Ontstaan rond 1775: vb. H. Walpole, The Castle of Otranto (1764: prototype)
• Cultus van het ongerepte: bewondering voor wat aan rationaliteit van de burgerlijke wereld ontsnapt
  • Le bon sauvage
  • Het ongerepte verleden (Keltische en Oudgermaanse cultuurpoëzie)
  • Volksziel: vb. J. G. von Herder brengt ongerepte cultuur volk weer onder aandacht.
  • Kinderlijke, onschuldige
• Nostalgie naar het verleden: terugkeer naar Germaanse verleden:
  • Herontdekking Oudscandinavische poëzie
  • Ossianisme:
    • Ontleend aan bundel van vermeende Keltische liederen, toegeschreven aan Ossian, uitgegeven door J. MacPherson: eigenlijk vervalsing, eigen werk op basis van beperkt oraal folkloristisch materiaal
    • Wordt enorm succes: aanleiding tot internationale stroming van imitaties (vb. Goethe's Werther leest werk van MacPherson, Herder wijdt hoofdstukken aan Ossian)
    • Ossian model voor Keltische wereld, werd daarom uitdrukkingsmiddel voor preromantische gevoelens.
• Appreciatie voor Keltisch en Oudgermaanse sfeer ↔ Romeins-Franse pseudo-classicisme:
  • Patriottische gevoelens (volksliederen)
  • Ongerepte natuur en oerkracht
  • Heldhaftige daden voorouders
  • Sentimentele liefde (vaak melancholisch)