De mens heeft twee kanten, een goede en een kwade, en het is eigenlijk het systeem waarin de dader handelt dat er voor zorgt dat de slechte kant in de mens naar boven komt. De mogelijkheid op dit kwade handelen is door dat de dader niet nadenkt bij wat hij doet. Hij is banaal, met andere woorden de dader is een normaal mens, zelfs middelmatig of ordinaire.

De dader is eigenlijk gewoon een bureaucraat die de wet volgt en orders blindelings opneemt en uitvoert. Dit zijn uiteindelijk de gevaarlijkste mensen. Zij hebben geen doel tot kwaad doen, juist omdat ze gewoon doen wat er van het verwacht wordt, doen zij aan kwaad. Het typisch aan de mens is dat het een denkend wezen is en dat laat deze dader zichzelf niet meer toe, hij ontmenselijkt zich zelf door dit niet meer te doen. De dader is een slachtoffer van het systeem waarin hij handelt.

Omdat de dader eigenlijk zo gehoorzaam is aan het systeem, geeft deze visie ook weer dat er ook geen vrijheid is voor de dader omdat hij een product is van het systeem. De dader kan zijn vrijheid alleen terug opnemen door zit te verzetten tegen het systeem die hem dwingt om kwaad te doen.

De dader heeft er meestal ook geen weet van dat hij kwaad doet, juist omdat hij er niet bij nadenkt.

In de Holocaust werden dus, volgens deze visie, zowel de joden, de rechtstreekse slachtoffers, als de daders gedepersonaliseerd. De joden door de verschillende technieken die in de kampen werden gebruikt en de dader door de mogelijkheid tot denken weg te nemen.

Omdat de dader nooit heeft beseft dat hij kwaad deed, heeft hij hier door ook geen besef van schuld van wat hij gedaan heeft, hij heeft er nooit de verantwoordelijkheid voor opgenomen.

Deze visie was aanstootgevend! - Van ‘doen’ naar ‘ontdoen’ van het kwaad

- Van ‘pessimistische antropologie’ naar ‘rol van de samenleving’
- Van ‘goeden/slechten’ naar ‘goed/slecht in elk van ons’

Dit wordt mogelijk door de techniek van de depersonalisatie.

De boosdoener is slachtoffer van zijn gehoorzaamheid of deculpabilisering

Gevaar bij deze visie is dat ze enkel het slachtofferschap zien (persoon kan eigen dingen beslissen en dus wel dader zijn)

De dader is een on-mens = een pessimistische antropologie (cf. manicheïsme) een monster. Mensen zijn verblind door de diabolisering.

Diabolisering betekent dat een persoon die iets kwaad heeft gedaan 100% dader is. Personen die het slachtoffer zijn van dat kwaad zijn dan 100% slachtoffer. Mensen gaan ervanuit dat zij helemaal goed zijn en de ander helemaal slecht. Deze houding heeft gevolgen op vergeving. In deze visie is vergeving onmogelijk, omdat de dader door en door slecht is moeten we ons hard opstellen en

kunnen we niet vergeven. Deze visie is dus heel zwart-wit.

Voor hen is het een troostende en overzichtelijke visie. Ze weten perfect wie goed en slecht is (niet altijd juist) en het is troostend omdat ze weten dat zij niets misdaan hebben.

Gevaren zijn hierbij dat ze het kwaad in stand houden, ze willen wraak (imiteren)! Ze houden het kwaad ver van hun af door het op anderen te richten.

Opdracht hierrond is de de-diabolisering: erkenning van het verlangen naar het goede in de anderen en van het kwade in jezelf. Zo kan men wel tot vergeving komen.

Er is een spanning om slachtoffer te straffen of te vergeven. Botsen van 2 geboden (gerechtigheid en
vergeving).

Vergevingsgezindheid mag nooit ontaarden in toegeeflijkheid, zwakheid of vals medelijden.

Gerechtigheid mag nooit ontaarde in machtsgevoel en wraak.

Vergeving moet dus altijd samenkomen met gerechtigheid. Visie op kwaad wordt in dit hoofdstuk verbonden met de visie op vergeven. Omdat de maten waarin wij vergeven afhangt van met welke visie je op het kwaad kijkt.

Werken aan je schaduw is het tegendeel van streven naar perfectie. Perfectie is niet belangrijk en zorgt dat mensen uit de boot vallen. Je kan beter streven naar heiligheid.

Perfectie voelt zich dikwijls vernederd, heiligheid nooit, want die is nederig.

Je moet je eerst ten volle aanvaarden voordat je iets kunt veranderen aan jezelf.

De schaduw ontwikkeld sterk in 2 levensfasen: in het begin en in het midden van het leven.

Groeifase bestaat uit waarvoor je schrik hebt.

“In hachelijke levensomstandigheden doen mensen een beroep op grote genezingssystemen - als het christendom en het boeddhisme. De mens moet rekening houden met een wijsheid die groter is dan hemzelf.” (Jung)

De spirituele dimensie van de mens noemt Jung het Zelf. Andere namen zijn: het centrum, de ziel, het diepere ik,…

Voor Jung is het Zelf het ‘beeld van God’ in ieder van ons. Het maakt ons tot een heilig wezen, een uniek iemand.

De harmonisering van de persona en de schaduw is het werk van het Zelf. Dit kan maar op voorwaarde dat men het Zelf ziet als goed, medelijdend en liefdevol.