Het jaar 1672 was een rampjaar voor de Republiek, in enkele weken tijd vielen drie hele provincies in vijandelijke handen. De Witt werd dit als persoonlijke schuld aangerekend, met de gekende gevolgen.

Het merkwaardige van het jaar 1672 is dat de Republiek het heeft overleefd. De capitulatie was zo dichtbij dat Frankrijk meende dat een kleine adempauze niet zou deren. Bovendien hoopten ze dat Engeland weldra op de Hollandse kust zou landen wat hun een finale aanval zou besparen. De Nederlandse vloot voorkwam echter alle gevaren van dreigende invasie. Willem III verdienste bestaat er vooral in door zijn inspirerend leiderschap ook anderen moed te schenken. Hij slaagde er ook als geen ander in alle middelen te richten op het door hem gewenste doel.

Willems buitenlands beleid was er op gericht alle krachten in Europa te verenigen in een grote coalitie tegen Frankrijk, dat onder Lodewijk XIV bewust streefde naar een Europa onder erkend Frans leiderschap. Willems beleid leidde in 1673 tot de quadruple alliantie tussen de Hebsburgse keizer, Spanje, Lotharingen en de Republiek.

Ook de kansen in de oorlog keerden in dat jaar, Lodewijk trok zijn leger om strategische redenen uit de bezette Nederlandse provincies terug. In Engeland nam de anti-Franse partij de bovenhand, zij stuurde aan op vrede wat in de 1674 tot stand kwam.

In eigen land wenstte Willem zijn greep op het bestuur te vergroten. De functie van raadspensionaris van Holland was na de Witts dood vacant gebleven, Willem vulde ze zelf in. Alles diende nog steeds door de Staten-Generaal te worden beslist. Maar ook daar greep Willem alle mogelijkheden aan om zijn invloed te vergroten, toen Gelderland, Utrecht en Overrijsel van hun bezetters waren bevrijd konden ze opnieuw afgevaardigden naar de Staten-Generaal sturen. Omdat ze volgens Holland te weinig inspanningen hadden gedaan om Frankrijk het hoofd te bieden, wilde deze hen het recht ontnemen om te zetelen in de Staten-Genraal. Willem verzette zich hiertegen en wist zich zo verzekerd van de trouw van deze drie gewesten. Ook Zeeland was van oudsher bepaald door een grote stadhouderlijke invloed.

Maar wie werkelijk over de Republiek wilde regeren moest meester zijn van Holland. Door Willems bevoegheid om functionarissen te benoemen kreeg hij ook daar zijn aanhangers in elke stad. Amsterdam had echter het benoemingsrecht aan zichzelf gehouden en ijverde tegen Willems zin voor vrede. Daaraan werd gehoor gegeven in 1678 met de vrede van Nijmegen.

Cursief: benamingen van oorlogen volgens Vermeir's cursus die ofwel anders, ofwel niet bij naam worden genoemd in het handboek.

De Republiek stond economisch op de eerste plaats dankzij haar handel en scheepvaart. De Engelse en later de Franse regering gingen over op een nieuwe economische politiek die de belangen van hun eigen nijverheid en handel moesten beschermen en bevorderen. Dit was voornamelijk ten koste van de Republiek. In 1651 vaardigden de Engelsen de akte van Navigatie uit die buitenlandse schepen enkel nog toeliet goederen uit eigen land aan te voeren. In 1652 begon de eerste Engelse oorlog (Engels-Staatse Oorlog).

Bij de vrede van Westminster in 1654 bleef de akte van navigatie gehandhaafd, de Engelsen verlangden bovendien dat de prins van Oranje voor altijd uitgesloten zou worden van het stadhouderschap. Willem III, zoon van Willem II was langs moeders kant immers kleinzoon van de afgezette Karel I van Engeland. De Staten-Generaal is op deze eis niet ingegaan.

Holland sloot wel een geheime overeenkomst met Engeland, de zgn. Akte van Seclusie waarin Holland zich verplichtte het stadhouderschap nooit te zullen verlenen aan Willem III of een van diens nakomelingen. Deze akte versterkte de banden tussen de aanhangers van het huis van Oranje en die van het verbannen huis Stuart.

Ondertussen vochtten Denemarken en Zweden de Noorse oorlog uit. De Republiek had in de Oostzeehandel sinds lang een overwegend aandeel. Ze dwong Zweden tot vredesvoorwaarden die de Nederlandse belangen veilig stelden.

In 1660 werd in Engeland de monarchie gerestaureerd, Karel II kwam er op de troon. Officieel werd de oorlog met de Republiek hervat in 1665. De tweede Engels-Staatse oorlog eindigde in 1667 met de vrede van Breda, Engeland ontving Nieuw-Nederland in ruil voor Suriname.

De vrede werd bespoedigd door de Franse inval in de Zuidelijke Nederlanden in 1667. (Devolutieoorlog) De Republiek, Engeland en Zweden vormden een drievoudig verbond, Lodewijk XIV legde zich bij de feiten neer, de vrede van Aken werd getekend in 1668.

Met verhogingen van invoertaksen probeerde de Franse minister Colbert de Nederlanse kooplieden het transport naar Frankrijk voortaan aan de Fransen over te laten. De Republiek had nu twee vijanden, de grooste vloot van Europa, Engeland en het grootste leger, Frankrijk. De Republiek zou nooit beiden de baas kunnen.

Wanneer in 1672 zowel Engeland als Frankrijk ten strijde zouden trekken was de ontreddering groot.(3^e Engels-Staatse oorlog tot 1674; Hollandse oorlog tot 1678) Vijandige legers waren in korte tijd meester van het midden en het oosten van de Republiek. Willem III werd in 1672 als stadhouder aangesteld. Johan de Witt werd vermoord.

De synode van Dordrecht kan worden beschouwd als de triomf van het rechtzinnige calvinisme, nu moest de praktijk van het christelijke leven werkelijk gaan beantwoorden aan de bijbelse normen. Dat was het doel van de Nadere Reformatie, een beweging met haar centrum in Utrecht.

De regenten trokken andere lessen uit het verleden, zij meenden dat een goed kerkelijk beleid tot doel moest hebben ten alle tijden de rust en orde te bewaren. Vanaf dan duldden zij niet langer dat de kerk nieuwe uitspraken zou doen over de leer. Bij meningsverschillen mocht de kerk geen kant meer kiezen. Ze waakten er ook over dat de kerk geen politieke verdeeldheid bevorderde, de dominee werd verboden op zijn preekstoel kritische commentaar te geven op de daden of bedoelingen van de overheid. De sympathie van de predikanten lag dan ook bij het huis Oranje, zij verlangden het herstel van het stadhouderschap.

Van een echte polarisatie tussen oranjegezind of pro-regentheerschappij is evenwel geen sprake. De tegenstelling bestond wel maar velen lieten zich daar weinig aan gelegen liggen.

Holland schafte na Willems dood de functie van stadhouder af, zo kon er ook over zijn macht geen discussie ontstaan. Willems postuum geboren zoon zou toch niet in staat zijn ambt daadwerkelijk te vervullen. Ook alle gewesten die gewoon waren hun stadhouder met Holland te delen besloten de functie vacant te houden. Deze periode wordt het eerste stadhouderloze tijdperk genoemd.

Het lag voor de hand dat de raadspensionaris van Holland de open plaats zou bezetten. Dat gebeurde ook vanaf 1653 toen de ambt toeviel aan Johan de Witt. Bijna twintig jaar lang trad hij op als daadwerkelijke regeringsleider. Hij bleef echter een betaalde dienaar van de staten van Holland en mocht de andere provincies niet in hun soevereniteit krenken.

Het eerste stadhouderloos tijdperk werd binnenslands gekenmerkt door de heerschappij van de regenten (de zgn. "Ware Vrijheid") en buitenslands door de handelsoorlogen.

Ware Vrijheid was het recht van de regenten meester te zijn op eigen grond en in eigen stad, die vrijheid werd nu niet langer ingeperkt door een stadhouder. De regenten wilden zich evenmin ondergeschikt weten aan de hogere eenheid van de Unie. Ze beschouwden iedere provincie volledig souverein.

Een typische regent was een lokale administrator wiens carrière zich volledig binnen de muren van zijn eigen woonplaats afspeelde. De regent moest aan een paar minimumeisen voldoen: aanzienlijke geboorte, bezit van eigen vermogen (om corruptie tegen te gaan), degelijke opvoeding en scholing en een tolerante levenshouding. Spinoza's leven is van dat laatste een treffend voorbeeld, toen hij stelde dat de bijbel het geopenbaarde woord van god zou zijn werden zijn geschriften verboden. Hij had de grenzen van de tolerantie overschreden maar toch werd hem tijdens zijn leven niets in de weg gelegd.